گفتگو با دکتر حمید دانایی درباره اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)تجربه رویدادهای ناگوار، از حوادث طبیعی و تصادفات گرفته تا فشارهای روانی شدید، میتواند ردپای عمیقی در ذهن ما باقی بگذارد. گاهی این ردپاها به جای کمرنگ شدن، در ذهن بازآفرینی میشوند و زندگی روزمره را مختل میکنند.
سراغ دکتر حمید دانایی، روانپزشک و مدیر گروه سلامت روان معاونت بهداشت دانشگاه رفتهایم تا با زبانی ساده، به شناخت این وضعیت که متخصصان آن را «PTSD» یا اختلال استرس پس از سانحه مینامند، بپردازیم.
آقای دکتر، بسیاری از ما ممکن است در زندگی با حوادث ناگواری مواجه شویم. چه زمانی باید نگران شویم که این تجربهها به یک اختلال تبدیل شدهاند؟
دکتر دانایی: سوال بسیار مهمی است. ببینید، احساس ترس، اضطراب و غم پس از یک حادثه ناگوار کاملاً طبیعی است. اما در حالت عادی، مغز انسان به مرور زمان این تجربهها را پردازش و بایگانی میکند. زمانی ما نگران میشویم که این فرآیند «بایگانی» دچار اختلال شود؛ یعنی ذهن فرد به جای اینکه حادثه را در گذشته نگه دارد، مدام آن را در «زمان حال» بازآفرینی میکند. اگر علائمِ مزاحم بیش از یک ماه ادامه پیدا کنند و باعث شوند عملکرد فرد در کار، تحصیل یا روابط خانوادگی دچار مشکل شود، ما با اختلال PTSD مواجه هستیم.
این «بازآفرینی ذهن» که فرمودید، دقیقاً به چه شکلی خودش را نشان میدهد؟
این موضوع معمولاً در سه قالب اصلی بروز میکند:
۱. یادآوریهای ناخواسته: فرد مدام خاطره حادثه را به صورت تصویر، صدا یا کابوسهای شبانه میبیند، انگار که دوباره در همان موقعیت قرار گرفته است.
۲. اجتناب: فرد برای اینکه دوباره دچار اضطراب نشود، از هر چیزی که یادآور آن حادثه باشد (مکان، فرد یا حتی یک موضوع خاص) به شدت دوری میکند.
۳. برانگیختگی شدید: سیستم عصبی فرد دائماً در حالت «آمادهباش» است. کوچکترین صدایی او را میپراند، به شدت عصبی یا زودرنج میشود و یا اختلال خواب پیدا میکند.
آیا هر کسی که حادثهای را تجربه میکند، حتماً به PTSD مبتلا میشود؟
خیر، به هیچ وجه. بسیاری از افراد با تکیه بر تابآوری، حمایت خانواده و دوستان، از این مرحله عبور میکنند. تفاوت اصلی در نحوه «پردازش رویداد» است. عواملی مثل شدت حادثه، داشتن سوابق مشکلات روانی یا نبودِ شبکه حمایت اجتماعی میتواند خطر ابتلا را افزایش دهد.
مهمترین توصیهی شما برای کسانی که احساس میکنند خودشان یا یکی از اطرافیانشان با این علائم دستبهگریبان است، چیست؟
نکته طلایی این است: «انزوا، دشمن اصلی درمان است.» پنهانکاری یا تلاش برای فراموش کردنِ اجباری، وضعیت را بدتر میکند. اگر علائم بیش از چهار هفته طول کشیده، مراجعه به روانپزشک یا روانشناس بالینی ضروری است. PTSD یک اختلال «قابل درمان» است. روشهای درمانی مدرن مثل رواندرمانیهای شناختی-رفتاری و در صورت نیاز دارودرمانی، به مغز کمک میکنند تا دوباره بتواند خاطره تلخ را در جایگاه واقعیاش، یعنی در «گذشته» قرار دهد.
به عنوان مدیر گروه سلامت روان، پیام آخر شما به مردم چیست؟
یادمان باشد که سلامت روان به اندازه سلامت جسم ارزشمند است. همانطور که برای یک شکستگی استخوان به پزشک مراجعه میکنیم، برای دردهای روح هم نباید خجالت بکشیم. اگر ذهن شما در بحران گیر کرده است، از متخصصین مراکز سلامت روانِ دانشگاه کمک بگیرید؛ بازگشت به آرامش، حق شماست.